Somberheid bij jongeren komt vaker voor dan je op basis van Instagram zou denken. Op sociale media lijkt het leven van jongeren vaak zorgeloos en succesvol. Toch worstelen veel jongeren met somberheid, stress of prestatiedruk. Dat is niet altijd een depressie, maar het is wél iets om serieus te nemen.
Somber of depressief? Het verschil is belangrijk
Jeugdhulpverleners, zoals schoolmaatschappelijk werkers, zien dagelijks jongeren die vastlopen. Door stress. Door verlies. Door prestatiedruk. Of doordat er thuis of op school weinig houvast en structuur is. Gedragswetenschapper Ivrian werkt met kinderen en jongeren met uiteenlopende klachten: somberheid, angst, dwang, trauma, faalangst, piekeren, motivatieproblemen en een negatief zelfbeeld.
Een belangrijke vraag is dan:
hebben we te maken met tijdelijke somberheid, of met een depressie?
“Niet iedere sombere jongere is depressief,” legt Ivrian uit.
“Maar als er sprake is van een depressie, is de impact groot. Dan mogen we het niet onderschatten.”
Wanneer spreken we van een depressie?
Van een depressieve stoornis is sprake als een jongere minimaal vijf van de onderstaande kenmerken gedurende twee weken of langer ervaart, duidelijk anders dan voorheen. Eén van de eerste twee klachten moet aanwezig zijn:
- Een sombere of prikkelbare stemming
- Geen plezier meer beleven aan dingen die eerder leuk waren
- Verandering in eetlust of gewicht
- Slaapproblemen of veel piekeren
- Traagheid of juist onrust
- Extreme vermoeidheid
- Gevoelens van schuld of waardeloosheid
- Concentratieproblemen
- Terugkerende gedachten aan de dood
Bij een vermoeden van depressie is verwijzing naar de GGZ noodzakelijk.
Niet elke jongere start vanaf dezelfde plek
Ongeveer 1 op de 5 jongeren maakt vóór het 18e jaar een depressieve periode door. Meisjes hebben hier ongeveer twee keer zo vaak mee te maken als jongens. Meisjes trekken zich vaker terug en piekeren (naar binnen gericht gedrag). Jongens laten klachten vaker zien in boosheid of prikkelbaarheid (naar buiten gericht gedrag). Daarnaast is het risico groter bij jongeren die:
- te maken hebben gehad met mishandeling, verwaarlozing of seksueel misbruik
- meerdere psychische problemen tegelijk ervaren (bijvoorbeeld angst of ADHD)
- ouders hebben met psychische of verslavingsproblemen
- langdurige stress meemaken, zoals scheiding of verlies
- in aanraking komen met delinquent gedrag
- kampen met een laag zelfbeeld, eenzaamheid of afwijzing
Twijfel je of er sprake is van een depressie? Of wacht je op een doorverwijzing? Dan kun je in de tussentijd al veel betekenen.
Wat kun je doen als professional of ouder?
Twijfel je of er sprake is van een depressie? Of wacht je op een doorverwijzing? Dan kun je in de tussentijd al veel betekenen. Volgens Ivrian kun je starten met dezelfde basisaanpak als bij somberheidsklachten:
- Geef duidelijke uitleg (psycho-educatie)
- Betrek het netwerk van de jongere
- Laat school, sport of daginvulling zo veel mogelijk doorgaan
- Blijf hoopvol en benoem perspectief
- Stimuleer activiteit en doorbreek passiviteit
- Breng structuur en regelmaat aan
- Geef positieve feedback op concreet gedrag
- Laat een stemmingsdagboek bijhouden (noteer dagelijks minimaal drie positieve dingen)
- Oefen ontspanning
Hoop als startpunt
Bij psycho-educatie maakt Ivrian vaak gebruik van principes uit de cognitieve gedragstherapie.
“Jongeren moeten begrijpen: ik héb invloed op mijn gedachten, gevoelens en gedrag.”
Ze vergelijkt de hersenen met een spier. Als je negatieve gedachten vaak oefent, worden ze sterker. Maar dat patroon kun je ook trainen. Door bewust aandacht te verleggen. Door te oefenen. Door te herhalen. Een hulpmiddel dat zij vaak inzet is de animatie ‘I Had a Black Dog, His Name Was Depression’, die jongeren helpt woorden te geven aan wat ze voelen.
Durf je te vragen naar suïcidale gedachten?
Een vraag die professionals én ouders spannend vinden: moet je expliciet vragen naar gedachten over de dood? Ivrian is daar duidelijk over: “Ja, juist wel. Het benoemen vergroot het risico niet. Het kan juist opluchten en veiligheid creëren.”
Meer weten?
Voor vragen over gedrag, ontwikkeling en/of mentaal welzijn kun je terecht op onze website.
De Jeugdformaat academie biedt daarnaast trainingen en praktische handvatten voor jeugd- en onderwijsprofessionals, opvoeders én jongeren. Samen zorgen we dat somberheid gezien wordt en een depressie niet gemist wordt.
