Op de kleinschalige woongroepen van Jeugdformaat wonen jongeren tussen de 12 en 19 jaar die tijdelijk niet thuis kunnen wonen. Alle jongeren die wij hier opvangen hebben al veel meegemaakt. Zij lopen vast op meerdere leefgebieden, waaronder: school, sociaal functioneren, emotieregulatie en in ieder geval in hun gezinssituatie. Wat ze gemeen hebben, is de behoefte aan een plek waar iemand naast hen blijft staan, juist wanneer het ingewikkeld wordt. Jeugdformaat past de methode Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet toe om dit te bereiken.
Gedragswetenschapper Suzanne van der Helm werkt samen met pedagogisch medewerkers Emir Kucuksahin en Suzanne Everse op een van de woongroepen. In hun werk laten ze zich leiden door de uitgangspunten van Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet. Dat betekent niet de strijd aangaan of de controle willen pakken, maar bewust aanwezig blijven en de relatie vooropstellen. Lastig gedrag wordt niet genegeerd, maar ook niet beantwoord met macht of escalatie. Binnen Jeugdformaat wordt Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet steeds meer omarmd als gezamenlijke werkwijze. De kleinschalige woongroepen lopen hierin voorop. Vanuit daar wordt gewerkt aan het doorvoeren van de methodiek binnen andere hulpvormen, zoals de Dagbehandeling.
Een huis waar het gewone leven doorgaat
Het leven op de woongroep is vaak verrassend gewoon. Jongeren worden wakker gemaakt voor school, doen hun was, ruimen hun kamer op en gaan naar afspraken. “Eigenlijk ondersteunen we ze in alles wat thuis ook gebeurt,” vertelt Suzanne E. “Maar ondertussen kijken we steeds: wat heeft deze jongere nodig om straks zelf verder te kunnen?”
Die steun is er ook op momenten dat het minder goed gaat, bijvoorbeeld wanneer een jongere een paniekaanval krijgt of zich terugtrekt op zijn kamer. Juist dan maakt aandacht het verschil, ziet Emir. “We proberen jongeren in beweging te krijgen en te stimuleren. Eerst richting school en als dat niet lukt kijken we naar therapie of iets anders dat past. Omdat we kleinschalig werken, hebben we meer tijd voor hen. Dat voel je.” Volgens Suzanne E hoeft behandeling lang niet altijd buiten de groep plaats te vinden. “Juist in het dagelijks leven gebeurt er veel. Daar liggen vaak de grootste kansen.”
Anders reageren wanneer spanning oploopt
Wanneer de spanning stijgt, biedt de methode Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet houvast. Niet door harder op te treden, maar door eerst naar het eigen handelen te kijken. “We focussen eigenlijk alleen op ons eigen handelen met geweldloos verzet en niet op wat het kind zou moeten doen. En vragen ons dus af: wat kunnen wij anders doen?” zegt Suzanne E. Veel deden ze al op gevoel, maar nu hebben ze er woorden voor en vooral een gezamenlijke manier van werken. “We maken samen een plan en blijven zichtbaar aanwezig, ongeacht hoe een jongere reageert,” vertelt Emir. “Dat is ook geweldloos verzet. Laten zien dat we niet verdwijnen, maar ook niet meegaan in de strijd die zij willen voeren op dat moment.”
Vooruitgang zit daarbij vaak in kleine stappen. Suzanne E denkt aan een mentorjongere die lange tijd depressief op bed lag en niet meer naar school wilde. “We hebben de druk eraf gehaald. Minder moeten, meer investeren in contact. Van daaruit kwam langzaam weer beweging.” Ook subtiele veranderingen zeggen veel, ziet Suzanne H. “We maakten ons zorgen om een meisje dat snel boos werd en veel schold. Dat gedrag is niet ineens weg, maar het is wel minder geworden. Dan weet je dat er iets verschuift.” Emir zag iets vergelijkbaars bij een jongere die stopte met school. “Ze zat nog niet terug in de klas, maar ging wél weer op gesprek. Dat lijkt klein, maar het is een begin.”
De werkwijze wordt ondersteund en verder ontwikkeld. Er zijn kennisdragers binnen de organisatie die teams begeleiden bij het werken met de methode. Daarnaast worden medewerkers getraind en krijgen zij werkbegeleiding die gekoppeld is aan Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet.
Rust bewaren is soms het moeilijkste
Werken met jongeren vraagt geduld en zelfbeheersing. “Als iemand je uitdaagt of een grote mond geeft, is het niet altijd makkelijk om rustig te blijven en even weg te lopen van de situatie,” zegt Suzanne E. eerlijk. “Je bent tenslotte ook maar mens.” Juist op die momenten helpt het gedachtegoed van de methode Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet. Niet reageren vanuit emotie, geen machtsstrijd aangaan, maar vertragen. Even afstand nemen en later terugkomen op wat er gebeurde, samen onderzoeken wat er speelde en hoe je vanuit daar weer verder kunt.
“We zeggen weleens tegen elkaar dat we zaadjes planten,” vertelt ze. “Misschien zie je het effect nu nog niet, maar ooit groeit er iets.” Aanwezig blijven is daarbij de kern. Ook wanneer een jongere afstand houdt. Als iemand zich opsluit op zijn kamer, blijft het team contact zoeken door even aan te kloppen, langs te lopen of een bord eten te brengen. Niet op een dwingende manier, maar wel duidelijk. “We willen laten merken dat we er zijn. Je hoeft het niet alleen te doen.”
Escalaties worden daarom liever uitgesteld dan uitgevochten. “Soms stap je bewust uit een situatie en kom je er later op terug,” zegt Suzanne H. “Dan kun je samen kijken hoe we dit herstellen.” Emir merkt hoeveel rust dat geeft. “Vroeger ging ik sneller de discussie aan. Nu spreek ik mijn verwachting uit en loop weg. Je voelt meteen dat er minder strijd ontstaat en dat je er op een later moment rustig over kunt praten.”
Samen optrekken, ook met ouders
Die manier van werken blijft niet beperkt tot de woongroep. Het team ziet ook verandering in het contact met ouders. Door uit te leggen waar gedrag vandaan kan komen, ontstaat meer begrip. “We delen vaker onze inzichten,” zegt Suzanne E. “Waarom reageert een jongere zo? Als ouders dat begrijpen, verandert er thuis vaak ook iets.”
Daarnaast merken jongeren dat begeleiders echt samen optrekken. “Laatst zeiden we tegen een jongere dat we ons zorgen maakten,” vertelt Suzanne H. “Die reageerde verbaasd: ‘wij?’ Normaal is het ‘ik’. Dat maakt eigenlijk dat de boodschap vanuit gezamenlijkheid overkomt.”
Blijven staan, ook zonder snelle oplossing
Verbindend Gezag en Geweldloos Verzet vragen tijd. Het is geen snelle oplossing en niet alles lukt meteen. Maar juist het blijven staan maakt verschil. “Hulpverleners willen graag oplossen,” zegt Suzanne H. “Alleen kan dat niet altijd. Soms is verdragen voor dat moment al genoeg.” Hoop houden hoort daar volgens Emir bij. “Geef niet op. Blijf er staan.”
Ondertussen blijven ze doen wat nodig is, ook als het resultaat nog niet zichtbaar is. “We blijven zaadjes planten,” zegt Suzanne E. “Daar heb je geduld voor nodig. Maar als je later ziet wat eruit groeit, weet je weer waarvoor je het doet.”
